«آفتابگردان‌های کور» بخشی از جریان ادبی معاصر اسپانیا است که از دهه ۱۹۹۰ میلادی با عنوان «رونق حافظه» شناخته می‌شود. این جریان با هدف حفظ، بازسازی و انتقال حافظه رویدادهای غم‌انگیز جنگ داخلی اسپانیا (۱۹۳۶–۱۹۳۹) و سرکوب‌های دوران دیکتاتوری فرانکو پدیدار شد. در حالی که سال‌ها تلاش برای فراموشی یا «به‌خاطر نسپردن» ترومای شکست از سوی دولت صورت گرفته بود، این آثار به وظیفه خطیر خود در شکستن سکوت و مبارزه با فراموشی عمل کردند.

رمان مندس، به‌عنوان یک مطالعه عمیق بر روی بازسازی حافظه جمعی، مکانیزم‌های بازتولید و پردازش این ترومای جمعی را آشکار می‌سازد. «آفتابگردان‌های کور» از ساختاری منحصر به فرد پیروی می‌کند: چهار داستان مستقل که هر یک صدای متفاوتی از یک گذشته مشترک هستند و نمادی از تلاش برای بازیابی حافظه شکست‌خوردگان عمل می‌کنند. مندس با این رویکرد چندصدایی، موفق می‌شود روایت‌هایی از گذشته‌ای را ارائه دهد که به مدت طولانی خاموش مانده بودند.

مندس در این رمان، تجربه آسیب‌زای وقایع و پیامدهای جنگ داخلی را در چارچوب تقابل‌های اساسی و تلخ ترسیم می‌کند که مشخصه آن دوره تاریخی است: پیروزشدگان و شکست‌خوردگان، قربانی و جلاد، مرگ و زندگی، حافظه و فراموشی، و صدا و سکوت.

تحلیل این بافتار تروماتیک در رمان نشان می‌دهد که نوشتن (صدای حافظه) به عنوان یکی از راه‌های اصلی برای حفظ تجربه نسل‌های حذف‌شده عمل می‌کند. این عمل ادبی به معنای بازگرداندن زندگی پس از مرگ فیزیکی و همچنین ضمانتی برای مقاومت در برابر فراموشی است. برای کسانی که زندگی‌شان زیر سایه رژیم فرانکو نابود شد یا به سکوت واداشته شدند، نوشتن تبدیل به تنها فضای امنی می‌شود که در آن گذشته می‌تواند نه به عنوان یک سند تاریخی خشک، بلکه به عنوان یک صدای زنده بازتولید شود.

بازسازی حافظه جنگ داخلی اسپانیا و پیامدهای آن در دوره فرانکو، همچنان یکی از گرایش‌های پیشرو در ادبیات مدرن اسپانیا است؛ این نشان می‌دهد که ترومای جمعی همچنان حل‌نشده باقی مانده و نیاز به یافتن راه‌هایی برای غلبه بر آن حیاتی است.

«حالا دیگر می‌دانیم سروان آلگریا مرگ خودش را کورکورانه انتخاب کرد، بدون زل‌زدن به چهره‌ی خشمگین آینده؛ آینده‌ای در کمین زندگی‌هایی که وارونه ترسیم شده‌اند. خودش انتخاب کرد بی‌دادوقال و هیاهو محو شود و درست وقتی از خط مقدم گذشت صدایش را بلند کرد، درحالی‌که دست‌هایش را تا جایی بالا برده بود که ملتسم به نظر نرسد، پیش چشم دشمن بی‌‌ایمان یک‌نفس فریاد می‌زد: «من تسلیمم!» در هوای تب‌دار مادرید که مثل رایحه‌ای شفاف بود، شب در سکوتی مالیخولیایی سپری می‌شد و فقط با صدای خفیف انفجار خمپاره‌ها می‌شکست؛ خمپاره‌هایی که با نغمه‌ای مذهبی، و نه نظامی، بر سر شهر فرود می‌آمدند: «من تسلیمم.»

رویکرد مندس در «آفتابگردان‌های کور» - که بازسازی و انتقال حافظه را از طریق گفتمان جمعی شکست‌خوردگان مطرح می‌کند- گامی مهم در جهت التیام زخم‌های بهبودنیافته جامعه‌ای است که توسط جنگ و یک رژیم دیکتاتوری آسیب دیده است. این رمان نه‌تنها بر اهمیت فرایند سوگواری برای غلبه بر فاجعه تأکید دارد، بلکه گواهی بر خلق ادبیات به عنوان فضایی برای حافظه است. فضایی که در آن گذشته به صورت صدایی بازتولید می‌شود که سکوت را می‌شکند و بر فراموشی چیره می‌شود، و اجازه نمی‌دهد که صفحه گذشته بسته شده و زخم‌ها بدون درمان باقی بمانند. «آفتابگردان‌های کور» دعوتی است برای خواندن، شنیدن و یادآوری آنچه که نباید فراموش شود.


صبا صحبتی، روزنامه‌ی آرمان ملی